Көшпелі және отырықшы өркениеттер арасындағы байланыс.
Сабақтың мақсаты:
а) Білімділік: «Көшпелі өркениет» ұғымын, сонымен қатар алғашқы көшпелілерден бастап, орта ғасырда жалғасып, одан әрі дамып отырған көшпелілер мен отырықшылардың арасындағы өзара байланысын, ықпалын, әсерін ашып көрсету.
ә) Дамытушылық: картамен және қосымша деректермен жұмыс жасату арқылы оқушылардың ізденушілік қабілетін дамыту, тарихи оқиғалар мен құбылыстарды талдай білуге, салыстыра білуге, өзіндік ой қорытуға дағдыландыру.
б) Тәрбиелік: өз елінің, жерінің тарихын білумен қатар, оны құрметтеуге, ұлтжандылық пен адамгершілік қасиеттерге тәрбиелеу.
Сабақты өткізу әдісі: Топпен жұмыс, түсіндіру, сұрақ – жауап, іздену, ой қозғау, тірек-сызбалар.
Сабақтың пәнаралық байланысы: География, әдебиет, технология.
Сабақтың көрнекілігі: Интерактивті тақта, Қазақстан картасы, тірек сызба, плакаттар, суреттер, баспасөз материалдары.
Сабақтың барысы:
І.Ұйымдастыру кезеңі.
Оқушылармен сәлемдесіп, түгендеу. Сабаққа дайындықтарын тексеру. Назарларын сабаққа аудару.
ІІ. Үй тапсырмасын сұрау.
Оқушыларды 2 топқа бөліп (І, ІІ,)
«Жұлдызды сәт» ойыны бойынша сұрақтарға жауап беру.
І – топ.
1.Көшпелі мал шаруашылығының қандай түрлері бар? Көшпелі мал шаруашылығының пайда болуына не себеп болды?
2.Көшпелілердің әскери қару жарақтарының түрлерін атап айтыңыздар? «Ер қаруаны» яғни 5 қаруға қандай қару жарақтары жатады?
3.Материалдық мәдениет дегеніміз не?
ІІ – топ.
1.Рухани мәдениет дегеніміз қандай мәдениет?
2.Көшпелі тайпалардың қандай наным – сенімдерін білесіңдер?
3. «Аң стилі» үлгісінде зергерлер нені көрсетуге тырысқан?
ІІІ. Венн диаграммасы бойынша үй тапсырмасын қорытындылау.
Материалдық мәдениет ерекшелігі ОРТАҚ БЕЛГІСІ Рухани мәдениет ерекшелігі
- үй жиһаздары
- тұрмыстық ыдыстар
- ұлттық киімдер
- құрал – саймандар
- қару – жарақтар
- тағам түрлері - мәдени игіліктердің жасаушысы
- мәдени жетістіктерге жетелеуші
- біріне – бірі тәуелді
- бірін – бірі жетелей дамытушы
- халықтың рухани қазынасы - әдет – ғұрып
- салт – дәстүр
- ауыз әдебиеті
- қиял – ғажайып әңгімелер, ертегілер
- діни наным – сенімдер
- музыка өнері
- би өнері
ІҮ. Жаңа сабақты түсіндіру.
Жоспар:
1. Ертедегі көшпелілер мен отырықшылар байланыстары.
2. Темір дәуірінің соңғы кезіндегі (б.з.д. ІІІ – б.з. Ү ғғ) көшпелі және отырықшы өркениетті елдер арасындағы байланыстар.
3. Ерте орта (б.з. ҮІ – ІХ ғғ) және орта ғасырлардағы ( Х –ХІҮ ғғ) байланыстар.
4. Қалалардың өсуі, жартылай көшпелілермен қарым – қатынастың дамуы.
Ертедегі көшпелілер мен отырықшылар байланыстары. (Б.з.д. ҮІІ – ІҮ ғғ) Өркениет – немесе дамыған мемлекет деген ұғым. Алайда алғашқы көшпелілер өркениетін дәл бүгінгі өркениеттің тұрғысынан түсінбеу керек. Көшпелілер өркениетін темір дәуірінің алғашқы кезіндегі ру – тайпалардың тіршілік көздерінің дамуы көріністері ретінде түсінген жөн. Көшпелілер сан мыңдаған басы артық төрт түлік мал өсірген. Олар материалдық және рухани игіліктерін өздері ғана пайдаланып қоймай, басқа да өркениетті елдермен байланыс жасаған. Қару – жарақ, құрал – саймандары, әсіресе металл өңдеудің өркендеуі, әйгілі аң стилінде жасалған бұйымдары өнердің дамуында ерекше орын алған. Олар бүгінгі таңдағы мәдениетіміздің дамуына үлкен үлес қосқан.
№1 тірек-сызба
Темір дәуірінің соңғы кезіндегі (б.з.д. ІІІ – б.з. Ү ғғ) көшпелі және отырықшы өркениетті елдер арасындағы байланыстар.
Дәуірдің өзіне тән ерекшелігі бар. Егер темір дәуірінің алғашқы кезеңінде көшпелілердің мемлекеттік ұжымы енді ғана құрыла бастаса, оның соңғы кезеңінде мемлекеттік ұжым бір жола құрылып болғандығын көруге болады. Оның басты дәлелі – көрші Қытай сияқты елдердің үйсін, қаңлы, ғұн елдерін мемлекет деп тануы.
Ал б.з.д. 437 жылы үйсіндер Қытай сарайына елшіліктер жіберген. Қытай деректерінде үйсіндердің елбасын гуньмо, қазақша күнби деп атаған. Ал үйсіндер мен қытайлар арасында жібек саудасының болғандығы тек жазба деректерден ғана емес, археологиялық деректерден де белгілі.
№2 тірек-сызба
Ерте орта (б.з. ҮІ – ІХ ғғ) және орта ғасырлардағы ( Х –ХІҮ ғғ) байланыстар. Аталған мерзімде жеріміздің оңтүстік – шығыс аудандарында отырықшылық қалалық өмір өркендей бастаған. Ал бұл аймақтағы көшпелілер мен отырықшылар арасында үздіксіз байланыстың кең түрде қанат жаюы көшпелілерді қалалық өмірге біртіндеп бейімдеуге әсер етті. Мұндай байланыс б.з. ҮІ ғасырда түркілер кезінде одан ары дами түсті. Бұл кезеңде түркілер арасында отырықшылыққа көшу басталса, соғдылар арасында, керсінше мал өсірушілер пайда болған. Орта ғасырлар кезінде (Х – ХІІ ғғ) екі өркениеттің арасындағы байланыс бұрынғыдан да тереңдей түсті. Өйткені олар өзара өндірген өнімдеріне зәру болған.
Көшпелілер мен отырықшы халықтар арасындағы байланыс Қарахандар мемлекетінің құрылуына байланысты одан ары дами түскен. Мұның бірнеше өзіндік себебі болды. Біріншіден, мемлекеттің билеушілері және оны құрушы әулеттің түркі тайпаларының өкілдерінен болуы. Екіншіден, бұл кезде бүкіл Орталық Азия мен Қазақстан аймағы толық түркіленіп біткен. Сол себептен де Қарахан мемлекеті халқының басым көпшілігі түркілер болды. Олардың жартысына жуығы отырықшыланып болған. Сондықтан да бұл әулеттің кезінде қалалық отырықшылық мәдениет өркендеген. Екі өркениеттің мәдени байланысы болған.
№3 тірек-сызба
Екі өркениет арасындағы байланыс
Қалалардың өсуі, жартылай көшпелілермен қарым – қатынастың дамуы. Отырықшылар мен көшпелілердің арасындағы байланыстың күшеюі қалалық мәдениеттің дамуын тездетті. Оңтүстік Қазақстанда Сырдарияның бойында Отырар, Түркістан, Сауран, Сығанақ, ал Қаратаудың солтүстігінде Созақ, Баба ата, Құмкент, Шолаққорған, Сайрам сияқты қалалар бой көтерді. Жетісу аймағында Тараз, Талхиз, Мерке, Құлан, Баласұғын сияқты қалаларда қалалық отырықшылық мәдениет өркендеді, қалалар саны өсті. Егер жазба деректерде ерте орта ғасырларда 6 қала белгілі болса, орта ғасырлардың орта кезінде олардың саны 33- ке жеткен. Ал Жетісудың оңтүстік – батыс бөлігі бойынша 26 қала белгілі.
Қала тұрғындары жартылай көшпелілерден қару – жарақ, сәндік заттарды, бағалы металдардан жасалған ыдыстарды алған. Сөйтіп, қалалық мәдениеттің өсіп – өркендеуі жартылай көшпелілердің қоныстануы барысындағы қарым – қатынастың нәтижесі екені белгілі. Екі жақтың бір – біріне тигізген әсері қоғамның дамуына да өз үлестерін қосып отырған.
№4 тірек-сызба
Қалалардың өсуі, дамуы.
Топтастыру стратегиясы.
Байланыстар
1. Экономикалық----- Сауда
2. Мәдени----- Қолөнер, Сәулет
Ү. Бекіту сұрақтары
1. Ертедегі сақ, ғұн, қаңлы, үйсін тайпаларының сыртқы елдермен байланысы мен қазіргі кездегі Қазақстаннның басқа мемлекеттермен байланысы қандай жағдайда деп ойлайсыңдар?
2. Ертедегі қалалардың сыртқы сауда байланысы қалай дамыған? Қазіргі Қазақстанның сырқы саудамен байланыс қалай даму үстінде?
3. Ертедегі қала мәдениеті мен қазіргі қалалардың мәдениетінің ерекшеліктері мен ұқсастықтары қандай?
ҮІ. Бағалау.
ҮІІ. Үйге тапсырма беру.
§15 тақырыпты оқу, оқулықтың соңындағы сұрақтарға жауап жазу. Кесте
Кезеңдері Ерекшеліктері
Б.з.д. ҮІІ-ІҮ ғғ
Б.з.д. ІІІ - б.з. Ү ғғ
ҮІ – ХІҮғғ
