МЕКТЕПКЕ ДЕЙІНГІ БАЛАЛАРДЫҢ ОҚУ ІС- ӘРЕКЕТІНДЕГІ ОЙЫНЫҢ МАҢЫЗЫ
«Ойын бала үшін - нағыз өмір.
Егер тәрбиеші ойынды ақылмен ұйымдастырса,
ол балаларға
ықпал жасауға мүмкіндік алады» (А.П. Усова)
Тәрбиеші:
«Қазіргі жас буын, бүлдіршіндер - мемлекетіміздің мығым тірегі» - депЕлбасы Н.Ә. Назарбаев атап көрсеткендей,жас өспірімдердің жан жақты даму негіздері-мектепке дейінгі мекемеден бастау алады. Қазіргі уақытта балаларды оқытуға арналған әдістемелер соның ішінде ойын технологиясы кеңінен пайдалану үстінде.Яғни, ойындарды игеру балаларды жан жақты болуына зор ықпалын тигізеді.Ойын арқылы бала қоғамдық тәжірбиені меңгереді, сондықтан әр сабақ барысында қандай ойын түрлерін қолдануға болатының сабақтың мазмұнына, мақсатына, жас ерекшелігіне сәйкес таңдалуы керек екендігіне назарға алынғаны дұрыс.Яғни,бала тілін дамыту барысында ойын элементтерін қолдана отырып,құзіретілік тапсырмалар арқылы балалардың өздігінен дамуға,жетілуге қабілетті тұлғаны қалыптастыруға арналған бірден- бір таптырмас технология. Ұлы педагог А.С. Макаренко ойынға үлкен мән бере отырып, өзі басқарған мекемелерінде ойынды тәрбиеленушілер өміріне міндетті түрде енгізіп отырады. Ойын баланың өмірін қызыққа, қуанышқа бөлеуін қамтамасыз ету үшін ол балалардың ойынға деген сүйіспеншілігі мен қызығушылығын тәрбиелейді- деп қарастырады.Ойының технологиялық негізгі ерекшелігі –балалар үн – түнсіз ойнамайды.
Тіпті жалғыз болғаның өзінде де сөйлесіп жүреді.Ойын барысында сөйлесу қарым- қатынасы үлкен рөл атқарады. Сөйлесе жүріп, балалар пікірлесіп, әсер алысып, ойының түпкі ниеті мен мазмұның анықтайды.Ойының негізгі құрылымдық элементтері мыналар: ойының өзінен туатын және балалар жасайтын немесе тәрбиешілер ұсынатын ойын ережесі. Ойын теориясына Н.К.Крупская елеулі үлес қосты.Балалар ойының әлеуметтік сипатын, онда өмір құрылыстарының бейнеленетінің атап көрсете келіп, ол алдымен ойынды қоршаған болмыс жөніндегі әсер мен ұғымды кеңейтудің құралы деп біледі. «Мектеп жасына дейінгі балалар үшін,- деп жазды ол,-ойының айрықша маңызы бар:ойын олар үшін-оқу, ойын олар үшін-еңбек, ойын олар үшін-тәрбиенің мықты формасы. Ойын мектепке дейінгі балалар үшін-айналадағыны танып,білу тәсілі» Ойының түпкі ниеті- бұл балалардың нені және қалай ойнайтынының жалпы анықтамасы. Мысалы:сюжетті-рөлдік ойындар «Почта», «Дәрігер», «Дүкен», «Аурухана», «Кітапхана», «Отбасы», «Балалар бақшасы» болып ойнайды. Сол сияқты ойындарда топта жас ерекшелігіне сай жүргізіледі:ойын балаларға сабақта да, серуенде де өте қажет,тіпті бала жай демалып отырғаның өзінде де ойын үстінде болады.Өмірдегі түсінігі еліктеуі, бақылауы осы ойын үстінде көрініс табады. Көбінесе бұл ойындар күннің екінші жартысында ойнатылады. В.А.Сухомолинскийдің сөзімен айтар болсақ, «Ойынсыз ақыл ойдың қалыпты дамуы жоқ» 712 және болуы да мүмкін емес. Ойын дүниеге қарай ашылған үлкен жарық терезе іспетті,ол арқылы баланың рухани сезімі жасампаз өмірімен ұштасып,ұштасып, өзін қоршаған дүние туралы түсінік алады.Ойын дегеніміз – ұшқын, білімге құмарлық пен еліктеудің маздап жанар оты.
Психологиялық тұрғыдан алып қарағанда мектепке дейінгі балалар белсенді және өте қозғалмалы болып келеді. Бұл жастағы балалар өздерін еркіни ұстап, ойынға аса қызығумен қатысады, өзінің айналасындағы нәрселерді көріп , соны бейнелеуді ұнатады. Қазақ халқы мәдени мұраға аса бай халықекендігіне сөз жоқ. Сондай бір қомақты дүниелер қатарына ұлтық ойындарды да жатқызамыз.Ұлтық ойындаратадан балаға, үлкеннен кішіге мұра болып жалғасып отырған көне халықтың дәстүрлі ,шаруашылық мәдени, өмір тіршілігінің жиынтық белгісі болған. Әрине, ойын өнер ретінде әдебиет пен мәдениеттің сан алуан түрлерімен қабысып, астасып келіп, бірін-бірі толықтырып байыта түседі.Баланың бойында ана тілін, ата-баба салтын бойына сіңірген, оны қастерлей білетін азамат өсіруде ұсынатын ең басты құралымыз-ұлттық ойындар.Көрнекті жазушы М. Әуезов: «Біздің халқымыздың өмір кешкен ұзақ жылдарында өздері қызықтырған алуан өнері бар ғой. Ойын деген менің түсінуімше көңіл көтеру, жұрттың көзін қуантып, көңілін шаттандыру ғана емес, ойынның өзінше бір ерекше мағналары болған»- деп айтқан.
Қазақтың белгілі ғалым ағартушылары А. Құнанбаев, Ш. Уәлиханов, Ы.Алтынсарин халық ойындарының балаларға білім берудегі тәрбиелік мәнің жоғары бағалап,құрметтеп, адамдардың ойы мен іс- әрекетін танып түсінуде жастардың эстетикалық, адамгершілік ой талабының өсуіне оныі атқаратын қызметін жоғары бағаласа, М. Жұмабаев ойындарды халық мәдениетінің бастау алар қайнар көзі, ойлау қабілетінің өсу қажеттілігі, тілдің, дене шынықтыру тәрбиесінің негізгі элементі деп тұжырымдаған.Жас өспірім ойын арқылы дүниені танып, түсінігі арқылы қабылдап, ересектерге еліктей жүріп үйренеді, өз бойына қабылдайды. Ойын эстетикалық тәрбие құралы ретінде де кеңінен пайдаланады, өйткені балалар өздерін қоршаған дүниені роль, бейне арқылы көрсетеді.Ойында қиялдың- бұрын алған әсердің негізінде бейне жасаудың зор маңызы бар.
Көптеген ойындардың мазұнына таныс әндер, билер, тақпақтар, жұмбақтар енгізіледі.Осының бәрі тәрбиешіге балалардың эстетикалық әсерленуін тереңдете түсуге мүмкіндік береді.Көп жағдайда олар ойында өз құрылыстарын жақсылап безендіреді, маскарадтау элементтерін пайдаланады, мұның өзі көркемдік талғам тәрбиелеуге мүмкіндік береді. Қорытындылай келе, ойындар балалардың таным белсенділігін жандандыратын,өздігінен ойлауын дамытатын тәсілдердің бірі. Олар кез-келген оқу материалын қызықты да тартымды қылып,балалардың көңіл – күйін көтеруге, өздерінің жұмыстарына қанағаттануға және өтілген тақырыпты жеңіл меңгеруге көмектеседі.
