ҚАЗАҚСТАНДА АЭС ҚҰРЫЛЫСЫНА ӘСЕР ЕТЕТІН
ФАКТОРЛАРДЫ ТАЛДАУ
Серікқазы Тоты
Қазақ Ұлттық Әл-Фараби атындағы университетінің магистранты
Алматы қаласы
Адамзат қазіргі уақытта жаһандық ауқымдағы энергетикалық, эколгиялық және әлеуметтік-экономикалық проблемалар бар біртұтас, өзара байланысты әлемде өмір сүреді.
Жердің демографиялық сыйымдылығы (0,5 ÷1,5) миллиард адамды құрайды. Қазір 7,93 миллиардтан астам адам бар, бұл энергия тұтынудың өсуіне айтарлықтай әсер етеді. Өз кезегінде ол биологиялық жүйелердің тұрақтылығын сақтауға рұқсат етілген шектен асып, биосфераның өзін-өзі жою шегіне жетеді. Халықтың осындай өсуін ескере отырып, әлемдік энергетикалық конгресс 2050 жылға қарай жаһандық энергия тұтынудың 140-320% - ға артуын болжайды.
Бүкіл әлемдегі сияқты, Қазақстанда да жыл сайын энергияға деген қажеттілік артып келеді. Сонымен бірге, тұтынудың артуымен бірге көмірсутекті отын қоры біртіндеп төмендейді, нәтижесінде ол қымбаттай бастайды. Осылайша, Ғаламдық энергия тапшылығы күн сайын өсуде. Сондықтан 2030 жылға дейін Қазақстанда кем дегенде бір атом электр станциясы пайда болуы керек.
Салқындатқыш судың жеткілікті мөлшері және АЭС салу үшін дмыған инфрақұрылымның болуы тұрғысынан ең тартымдысы Курчатов қаласы болып табылады, ол үшін белгіленген қуаты 300-ден 1200 мегваттқа дейінгі ресейлік дизайндағы су энергетикалық реакторлары бар АЭС жобалары ұсынылған.
Атом энергетикасын құру елдегі ғылыми-техникалық әлеуетке қармастан кез келген мемлекет үшін ауқымды, қымбат және өте күрделі міндет болып табылады. Осыған байланысты атом энергетикасын құру процесін бастаған елдердің алдыңғы халықаралық тәжірибе барынша ескерудің орындылығы күмән тудырмайды.
Курчатов қаласында атом электр станциясының құрылысына әсер ететін барлық теріс және оң факторларды бағалау үшін төменде 1-кесте келтірілген.
Кесте 1.
АЭС құрылысына әсер ететін факторларды талдау
|
Ішкі факторлар |
Тиімді тұстары |
Әлсіз тұстары |
|
Орналасуы |
- Су қоры бар; - Мінсіз сейсмика |
Ертіске қосымша жүктеме |
|
Мүмкіндіктер: қалдықтарды орнында көму (полигон) |
Қауіптер: апат болған жағдайда Ертіс өзенінен Атлант мұхитына дейін радиоактивті ластану |
|
|
Пайдалану |
Жұмыс мерзімін ұзарту және жаңғырту мүмкіндігі |
30-40 жыл |
|
Энергетика |
ШҚО-да энергия тапшылығын шешу |
|
|
Қауіпсіздік |
- Реактордың автоматты қорғалуы; - Бірнеше қауіпсіздік кедергілерінің болуы; - Қауіпсіздік арналарын қайталау |
- Талаптардың сақталуын қатаң бақылау; - Ластану деңгейін үздіксіз бақылау; - Істен шыққан АЭС қауіпсіздікті бақылау жүздеген жылды талап етеді |
|
Қауіптер: адам факторы |
||
|
Экология |
- Атмосфераға көміртектің ең аз шығуы; - ЖЭС-ке қарағанда радиоактивтіліктің меншікті шығарындысының аз болуы |
Отын мен қалдықтардың радиоактивтілігі және радиотоксиктілігі |
|
Қауіптер: апат болған жағдайда адамдар мен экожүйелерге айтарлықтай радиациялық әсер |
||
|
Ресурстар |
Уран қоры бойынша әлемде 2-орын |
Уран кендеріндегі U-235 аз мөлшері |
|
Мүмкіндіктер: Қазақстандық уран өндіруші кәсіпорындардың шикізатын өткізу |
||
|
Қалдықтар |
- Салыстырмалы түрде аз көлемдер; - Реакторларда «күйдіру» мүмкіндігі |
Радиоактивті қалдықтарды кәдеге жарату проблемасы |
|
Халық және кәсіби кадрлар |
АЭС құрылысына дайындалған халық және қолда бар қуатты кадрлық база |
Фукусима мен Чернобыль АЭС апаттарының қайталануынан басқа қалалардың тұрғындарының үрейі |
|
Мүмкіндіктер: - АЭС салу кезіндегі жұмыспен қамтамасыз ету; - Халық ағыны |
||
|
Экономика |
Жобаның экономикалық пайдасы және өтелуі |
Айтарлықтай күрделі қаржылай салымдар |
|
Мүмкіндіктер: - шетелдік инвестицияларды тарту; - Курчатовтағы кәсіпорындарды жаңғырту |
Энергетикалық тәуелсіздікті жоғалту қаупі тек органикалық отын қорына ғана бағдарланған энергетика саласының бір жақты дамуы салдарынан соншалықты алыс емес болашақта орын алып отыр.
Бүгінгі күні Қазақстанда атом саласын құру және дамыту үшін барлық объективті ұсыныстар бар, бұрынғы КСРО Орта машина жасау министрлігінің геологиялық барлау, уран өндіру және уран өңдеу қызметі объектілерін ликвидациялау және рекультивациялау, сондай-ақ Семей ядролық сынақ полигонында жаппай қырып-жою қаруын сынау салдарын жою тәжірибесі бар.
Жоғарыда айтылғандардың бәрін ескере отырып, атом саласындағы мемлекеттік саясат мыналарға бағытталуы керек деген қорытынды жасауға болады:
- атомдық энергия көздерін құру;
- атом энергетикасы мен уран өнеркәсібін ғылыми-техникалық дамытуды қамтамасыз ету және елдің ядролық құзыретін қолдау үшін атом ғылымын дамыту;
- халықтың денсаулығын, қоршаған ортаны қорғау, радиациялық қауіпті аумақтарды оңалту, оларды шаруашылық айналымға тарту және атом саласының әлеуметтік жобаларын іске асыру;
- атом саласы үшін кадрларды кәсіби даярлау және олардың біліктілігін арттыру жүйесін жетілдіру;
- атом саласы объектілерінің ядролық, радиациялық, өнеркәсіптік қауіпсіздігін және физикалық қорғалуын қамтамасыз ету;
- атом энергиясын бейбіт мақсатта пайдалану саласындағы халықаралық ынтымақтастықты дамыту.
Жоғарыда айтылғандардың бәрін ескере отырып, Қазақстанда АЭС салу тек шығыс елдерінің энергия тапшылығын шешіп қана қоймай, халықаралық тәжірибе мен ұлттық факторларды назарға ала отырып, қолда бар энергетикалық ресурстарды да, ҚР Ұлттық ядролық орталығының бүкіл ғылыми базасын да дұрыс пайдалана алады деген тұжырымға келуге болады.
Ғылыми жетекші: Жанатаев Данат, Қазақ Ұлттық Әл-Фараби атындағы университетінің професср, доценті
