Қазіргі таңдағы ең өзекті мәселенің бірі – көру мүмкіндегі нашар балалардың қоршаған өмірін қабылдау ерекшеліктерін анықтап, оларды әлеуметтік ортаға бейімдеп, құқығын өзімен қатарлы қалыпты балалармен тең қылып, қалыпты және дені сау азамат етіп тәрбиелеу.
Өмір бойы адам 80 пайыз ақпаратты көз арқылы қабылдайды. Адамның көру функциясы нашарлауының нәтижесінде даму мүмкіндігі шектеледі.
Көзінің көруі бұзылған тұлғалардың психикалық дамуын зерттейтін, арнайы психологияның тарауы ретіндегі тифлопсихология өз атауын гректің «tiphlos» - соқыр деген сөзінен алып, бастапқыда тек соқырлардың психологиясымен ғана айналысты. Қазіргі уақытта тифлопсихологияның зерттеу нысаны қатарына тек қана соқырлар ғана емес, сонымен қатар көзінің көруі терең зақымданған тұлғалар да жатады[1].
Әлемдік тифлопсихологиялық әдебиеттерде бүгінгі күнге дейін көру қабілеті бұзылған балалар психологиясы қалыпты көретін баланың психикасына жақын немесе ол сан қырлы дегенге қатысты екі позиция өмір сүріп келеді.
Соқырлар психологиясын ең алғаш рет француз психологиясының материалистік бағытының негізін қалаушы Д. Дидро өзінің «Көретіндерге арналған ғибраттағы соқырлар туралы хат» жұмысында қарастырды[2]. 17 93 б
Соқырлардың танымдық іс-әрекетінің ерекшеліктері болатынын А.И Скребицкий, А.М Щербин атап өтті.
Ғалымдардың енді бір тобы Т. Катефорт, Гомулицкий, Максфилд, В. Уильямс, В.М Коган, А.Г Литвак кіші жастағы балалардың психикалық дамуы динамикасын бақылай отырып, ерте жастағы көру қабілеті бұзылған балалар мен көретіндердің жалпы психикалық статусы арасында көрініп тұрған айырмашылық көруі бұзылған балалардың психикалық дамуы динамикасының жақсаруы салдарынан бірдейлеседі деген тұжырымға келеді.
Көру кемшілігі неғұрлым ерте пайда болған сайын, психика қалыптасуындағы бұзылыстар соғұрлым көбірек көрінеді. Көрудің тез төмендеуі бірінші кезекте қабылдау процесіне әсерін тигізеді. Нашар көретін балалардың қабылдауы тежелумен, бейненің тарлығымен, нақтылықтың төмендеуімен ерекшеленеді. Қалыпты көретін балаға қарағанда олардың көру арқылы елестетуі анық емес. Сол себепті нашар көретін балаларға кеңістікте бағдарлану қиынға соғады. Мұндай балалар көру арқылы жұмыс істегенде тез жалығады, ал бұл өз кезегінде көрудің одан әрі нашарлауына алып келеді[3].
Көру қабілеті бұзылғандардың елестетуі тұрақсыздықпен, анық еместілікпен ерекшеленеді. Нашар көрушілік баланың психикалық және физикалық дамуына әсер етеді: белгілі бір деңгейде есте сақтау процесі тежелген, ойлау операциялары қиындатылған. Мұндай балалардың физикалық дамуының артта қалушылық себебі, шектелген қимыл-қозғалыстың әсері болуы мүмкін.
Неміс тифлопсихологы Г. Шауерте зерттеулерінде, соқыр адамдар, көретін адамдардағыдан гөрі, есте сақтау мүмкіндігі, анағұрлым мол адамдар ретінде, сипаттайтын мәліметтер келтіріледі. Кейбір соқыр адамдарда, есте сақталатын материал көлемі өте үлкен, бірақол жеткіліксіз жүйеленген және дұрыс үйымдастырылмаған. Ал екінші бір соқыр адамдарда, құрылымы дұрыс, бірақ ес көлемі аз болып келеді. Бұлар естерін анағұрлым дұрыс, әрі рационалда түрде пайдалана біледі. А.А.Крогюстың соқыр балалардың есте сақтау қабілетін тексеру мақсатында, Эббингауз әдістемесімен жүргізген зерттеуі, оған мынадай тұжырым жасауға мүмкіндік берді: соқыр балалар көретін балаларға қарағанда, өлеңдерді, сөздерді, өзара байланысы жоқ, мағынасыз сөздер жиынтығын, жылдамырақ жаттапалады. Бұл олардың орындалатын іс-әрекетке зейіндерін шоғырландыра білетіндіктерімен, қабылданған материалды практикалық тәжірибемен сәйкестендіре білетіндіктеріне дәлел[4].
Психологияда зейін адамның психикалық әрекетінің шоғырлануы және бағыты ретінде анықталған. Зейіннің өзіндік жеке мазмұны жоқ және ол адамның іс-әрекетінің белсенділігімен байланысты. Көрудің бұзылуында белсенділіктің төмендеуі байқалады, себебі, көру анализаторлары арқылы қабылдау мүмкін емес. Балада көру арқылы әсерлердің болмауы сыртқы әрекет стимулдарының деңгейін төмендетеді, бұл сыртқы ортамен байланысын бәсеңдетеді. Шет елдің бір қатар тифлопсихологтары (H. Schauerte, J. Zeuten, J. Hatwell, Ann-Mary Sandeers, т.б.) соқыр балалардың ерте даму кезеңінде жалпы белсенділіктің бәсеңдегенін және қимыл-қозғалыстың азаятындығы жайлы атап өткен[3].
Нашар көретін және соқыр балалардың ойлау қабілеті, өзіндік ерекшеліктермен қалыптасады. Тифлопсихологияда, көптен бері мынадай пікір бар: ойлау-көру кемістігінің орнын толтырудағы және қоршаған ортаны тану тәсілдерін қалыптастырудағы, маңызды психологиялық факторлардың бірі болып табылады. Көру кемістігі бар адамдардың ойлау қабілетінің дамуы, үш тұжырымдамада тұрады:
- соқырлар мен нашар көретіндердің жеделдетілген ойлаудың дамуы туралы теория;
- көру бұзылуының ойлаудың дамуына кері әсері туралы теория;
- ойлау деңгейінің көру кемістігіне тәуелсіздігі туралы тұжырым[5].
Көру жүйесінің бұзылу деңгейіне, оның белгілеріне, пайда болу уақытына, компенсация мүмкіндігіне байланысты көру қабілеті бұзылған балаларға арнайы оқыту мен тәрбие жүйесі құрылған. Нашар көретін балаларды оқыту жағдайы әлсіз көру қабілетін сақтай алатын, оның көру арқылы қабылдауын жақсартатын, ауыртпалық түсірмейтін жағдайда болу керек. Көру кемістігінің компенсациясы ретінде оқытудың тифлотехникалық және аудиовизуальды құралдарды кең қолданады. Оптикалық тузету құралдарынан басқа да аудиовизуальды құралдар және аппараттар, есте сақтау құрылғылары бар электронды-оптикалық жүйелер қолданылады. Нашар көретін балалар арнайы мектеп-интернатта, нашар көруге арналған арнайы сыныптарда оқиды[6].
Қорыта келгенде, көру қабілетінің бұзылуы танымдық қабілеттің дамуына спецификалық өзгерістер әкеледі. Алайда көруі бұзылған баланың тәрбиесі мен оқуын дұрыс ұйымдастыру барысында тұлғаның оң қасиеттерін қалыптастыра отырып, қарым-қатынас пен оқуды мотивациялауға болады.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
- Литвак А.Г. Тифлопсихология. М, 1985.
- Лубовской В.И. Специальная психология. М, 2005.
- Тебенова Қ.С., Рымханова А.Р. Арнайы психология. Алматы, «Дәуір», 2011.
- Выготский Л. С. Балалардың жас ерекшеліктері және кемтар бала психологиясы туралы таңдамалы еңбектер . А, 1999.
- Агавелян О.К. Социально – перцептивные особенности детей с нарушениями развития. Ч, 1999.
- Астапов В.М. ВВедение в дефектологию с основами нейро – и патопсихологии. М, 1997.
