Мемлекеттік бюджет жүйесіндегі кірістер мен шығыстар тұрақтылығының Қазақстан Республикасы әлеуметтік-экономикалық дамуындағы рөлі мақаланың өзектілігі болып табылады.
Теориялық негізі ретінде отандық және шетелдік ғалымдар мен практиктердің бюджетке қатысты жазылған оқулықтар, кітаптар, ғылыми жобалар мен мақалалар қолданылды. Одан бөлек, мақала жазу барысында пайдаланылған ғылыми таным, индукция мен дедукция, салыстыру, топтастыру, талдаудың сандық, статистикалық әдістері әдіснамалық негізін құрған болатын.
Түйін сөздер: мемлекеттік бюджет, шығыс, кіріс, дефицит, қаржы министрлігі, есеп комитеті, модель, функционалды топтар, статистика.
Кез-келген мемлекеттің экономикалық құрылымын қалыптастыру мен дамытуда билік таңдаған экономикалық саясат аясында жүзеге асырылатын мемлекеттік реттеу жетекші рөлді атқарады. Ал мемлекеттің экономикалық және әлеуметтік реттеуді жүзеге асыруына мүмкіндік беретін ең маңызды тетіктердің бірі – қаржы жүйесіндегі басты буын болып табылатын мемлекеттік бюджет. Жалпы, бұл түсінік қабылданған заңнамалық тәртіп шеңберінде мемлекет тарапынан ақша қорларын қалыптастырып, оларды бөлуге байланысты жүзеге асырылатын қызметімен сипатталады. Осы жердегі мемлекеттің өз міндеттері мен функцияларын орындауына байланысты туындайтын шығындарды оңтайлы қалыптастырып, тиімді пайдалана білу – мемлекеттің қызмет етуінің маңызды бағыттарының бірі. Алайда, қазіргі таңда Қазақстан Республикасының мемлекеттік бюджетке бөлінген кірістің толыққанды қамтылуы мен шығыстың сыныпталуындағы айырмашылық үлкен. Заңнама негізінде, мемлекет өзінің алдындағы белгіленген әлеуметтік-экономикалық мақсаттарын жүзеге асыру барысында бюджет шығыстарын қаржыландыруда белгілі бір қағидаттарды ұстанады[1]. Олар: 1) жоспарлық қағидаты. Оның мәні – барлық бюджеттік шығыстар мемлекеттің жоспарлары мен бағдарламаларының көмегімен үйлесімді болуы қажет. Әрине, бұл жердегі ең негізгі үйлесімділік – жоспарланған бюджеттік шығыстар мен мемлекет кірістері арасындағы теңдік сақталуы. Жоспарда қаражатқа деген қажеттіліктер және оларды өтеудің қаржылық көздері көрініс табуы тиіс. 2) Ақша ресурстарының мақсаты бағыттылығы – белгілі бір уақыт аралығында мемлекетке қажетті нақты іс-шараларды жүзеге асыруға немесе белгілі бір мақсаттарға қол жеткізуге тиіс екендігін білдіретін ақша қаражаттарын нысаналы түрде жұмсау. 3) Мемлекеттік бюджет негізгі субъектілерінің (азаматтардың, кәсіпорындардың, ұйымдардың және т.б.) мүдделерін сақтау қағидаты. 4) Барлық қаржыландырылған шығыстар белгіленген заңнамалық нормалар шеңберінде, стандарттар сақталынған экологиялық қажеттіліктер мен мүмкіндіктер қағидаты. [2] Сол себепті, аталған қағидаттардың алғашқы екеуіне сүйене отырып, Қазақстан Республикасының 2019 жыл мен 2021 жылдары аралығындағы мемлекеттік бюджетте дефициттің туындауы мен себептері әрі салдарына талдау жүргізілді.
